چرا فیلم ادیسه نولان قبل از اکران جنجال به پا کرد؟ | بررسی تمام حواشی

در صنعت سرگرمی امروز، هیچ پروژه سینمایی بزرگ و پر خرجی، بدون جنجال نیست؛ فیلم جدید نولان یعنی The Odyssey نیز که یکی از پر خرج‌ترین و بزرگ‌ترین پروژه‌های چند سال اخیر هالیوود است، درگیر حواشی زیادی شده است. این اقتباس نولان که از یکی از شاهکارهای ادبیات جهان، اودیسه هومر، اقتباس شده، هم از بابت بزرگی و هم از بابت حساسیت موضوعی از روز اول زیر ذره‌بین مخاطبان حساس قرار گرفت. تریلرها منتشر شدند، واکنش‌ها در شبکه‌های اجتماعی بالا گرفت و این واکنش‌ها به طرز چشمگیری شدید و قطبی شدند؛ از فریادهای طرفداران تا هجوم دیسلایک‌ها و حتی حملات سازمان‌یافته به اعتبار فیلم.

حواشی صرفا در یکی یا دوتا موضوع خلاصه نمی‌شود؛ مسائل متعددی دست به دست هم داده‌اند. از انتخاب بازیگران، زبان گفت‌وگوها، اتهامات سیاسی و فرهنگی گرفته تا حتی حضور چهره‌هایی که گروه‌هایی در اینترنت به‌شدت با آن‌ها مخالف‌اند. هرچند نولان بعد از موفقیت عظیم Oppenheimer در اوج محبوبیت است، اما به نظر می‌رسد The Odyssey باید از یک مسیر پرتنش عبور کند تا به پرده سینما برسد. واکنش‌ها نه فقط از سوی مخاطبان عادی بلکه از طرف محافل سیاسی و شخصیت‌های تاثیرگذار رسانه‌ای نیز تشدید شده‌اند و همین باعث شده موضوع جذاب‌تر و داغ‌تر شود. با ویجیاتو همراه باشید تا به بررسی این جنجال‌ها و حواشی فیلم The Odyssey بپردازیم.

چرا The Odyssey پیش از اکران به یکی از جنجالی‌ترین فیلم‌های سال تبدیل شد؟

ماجرا از یک ترکیب ساده آغاز شد: اقتباس از اثر کلاسیکی که عموم مردم با آن آشنا هستند، ساخته شدن توسط کارگردانی که هر پروژه‌اش رویدادی فرهنگی به حساب می‌آید و حضور شبکه‌های اجتماعی که کوچک‌ترین جزئیات را بزرگ می‌کنند. The Odyssey به‌خاطر همین سه عامل خیلی زود تبدیل به موضوعی شد که همه درباره‌اش نظر می‌دهند؛ از مخاطبان معمولی گرفته تا منتقدان و حتی افراد مشهور در حوزه سیاست. تریلر نهایی فیلم روی یوتیوب نزدیک به ۶۰۰هزار دیسلایک گرفت و بخش نظرات پر از تمسخر و اعتراض شد؛ کامنت‌هایی مثل «وسط دیدن تریلر از صفحه خارج شدم» یا کسانی که می‌گفتند «کاش می‌شد دوبار دیسلایک کنم.» زیر صفحه تریلر دیده می‌شود.

بخوانید: نخستین واکنش‌های فیلم The Odyssey منتشر شدند

اما صرف تعداد دیسلایک‌ها فقط نشانه نفرت ساده نیست؛ فضای کلی بحث‌ها نوعی قطبی‌شدن ایجاد کرده که هر انتقاد سطحی را به یکی از دو جبهه‌ها می‌توان مربوط کرد: طرفداران نولان و کسانی که از همان ابتدا به فیلم بدگمان‌اند. در این میان، جریان‌های سازمان‌یافته نیز حضور داشتند و اعتراض‌ها دیگر فقط واکنش فردی نبود؛ حول مسائلی چون انتخاب بازیگر، اقتباس دقیق یا سطحی و اتهام به ووک شکل گرفت.

حمله راست‌گرایان به Christopher Nolan؛ ماجرای اتهام «ووک» از کجا شروع شد؟

کلمه «ووک» این روزها به یکی از اتهامات سیاسی-فرهنگی تبدیل شده که تقریبا هر تصمیم کارگردانان را می‌تواند زیر سوال ببرد. به زبان ساده، وقتی مخاطبان می‌گویند یک اثر «ووک» است، معمولا منظور این است که آن اثر قصد دارد پیام‌های اجتماعی خاصی (مثل تنوع نژادی، برابری جنسیتی، حقوق اقلیت‌ها) را به بی ربط‌‌‌ ترین حالت ممکن وارد داستان کند. در مورد The Odyssey، اتهام ووک بودن بیشتر حول انتخاب بازیگران و حضور چهره‌های خاص می‌چرخد.

بخش عمده‌ای از انتقاداتی که علیه فیلم مطرح شد از محافل راست‌گرای آنلاین سرچشمه گرفت. این گروه‌ها نولان را متهم کردند که صرفا برای کسب مقبولیت سیاسی یا پاداش‌های فرهنگی، در حال پیش بردن دستورکار ووک است. اما نکته مهم این است که بسیاری از این حملات به‌طور مشخص به دو موضوع نژاد و هویت جنسی مربوط می‌شدند: انتخابLupita Nyong'o برای نقشHelen of Troy و حضورElliot Page در فیلم. بیشتر معترضان به این موضوع اشاره دارند که چرا وقتی در دوره هومر اسطوره‌های سیاه پوست وجود نداشت، نولان به اجبار باید شخصیت‌های سیاه پوست را وارد داستان کند؟ یا در مورد جنجال دیگر، مخاطبان به این موضوع اعتراض کردند که در یک حماسه یونان باستان، جای اشخاص ترنس نیست.

جالب‌تر اینکه این جنجال‌ها به سرعت به حلقه‌های تاثیرگذار رسانه‌ای هم کشیده شد. ایلان ماسک با یک پست در شبکه X، به زبان تند به نولان حمله کرد و نوشت که«کریستوفر نولان به هومر توهین کرد و برای اینکه قوانین ووک لازم برای گرفتن اسکار را رعایت کند، به این مسائل تن داد. چه آدم حقیری.» این نوع ورود شکل‌گرفته از سوی چهره‌های پرنفوذ، عملا بنزین روی آتش ریخت و واکنش‌ها را بیشتر پررنگ کرد.

چرا نقش Helen of Troy این‌قدر بحث‌برانگیز شد؟

یکی از مهم‌ترین مباحث درگیری و جنجال، مربوط به انتخابLupita Nyong'o برای نقش هلن تراوا بود. هلن در خیال عمومی به‌عنوان نمادی از زیبایی افسانه‌ای شناخته می‌شود و در تفکراتی که در فضای عمومی شکل گرفته، تصویر غالبی از او در ذهن بسیاری منتقدان وجود دارد. حالا بازیگری با پیشینه آفریقایی-مکزیکی نقش او را بازی می‌کند و همین انتخاب سروصدای بزرگی به‌پا کرده است.

بخوانید: کریستوفر نولان از دقت تاریخی فیلم The Odyssey دفاع کرد

بسیاری منتقدان می‌گویند که اثری که به یکی از مهم‌ترین متون یونان باستان می‌پردازد، باید سهم بیشتری به بازیگران یونانی یا حداقل بازیگرانی با پیشینه مدیترانه‌ای بدهد. تا امروز تنها Michael Vlamis به‌عنوان یک بازیگر یونانی در پروژه تایید شده و این کمبود حضور یونانیان در نقش‌های اصلی، یکی از نقاط انتقاد است. این کمبود البته مختص The Odyssey نیست؛ هالیوود در اقتباس‌های اسطوره‌ای‌اش از یونان، سابقه محدودی در انتخاب بازیگران یونانی دارد.

از طرف دیگر، مخالفان این دسته از انتقادات (طرفداران نولان) می‌گویند که این انتقادات بهانه‌ای برای واکنش‌های نژاد پرستانه است. زمانی که مخالفت‌ها به شکل سازمان‌یافته علیه انتخاب Lupita Nyong'o شکل گرفت، بسیاری آن را محرکی برای تشخیص انگیزه‌های نژادپرستانه دانستند. در این میان، خود موضوع هلن، شخصیتی که در ادبیات و تصویرسازی‌های مختلف قرن‌هاست بازتعریف شده، به پیچیدگی بحث اضافه می‌کند؛ تصویری که در هر دوره فرهنگی شکل دیگری پیدا کرده و تصور ثابتی از آن وجود ندارد.

پس در نهایت بحث هلن به یک نقطه کلیدی می‌رسد: آیا اجرای یک نقش کلاسیک باید بر اساس یک تصویر تاریخی ثابت انجام شود یا هنر مدرن حق دارد تصاویر و معیارها را بازتعریف کند؟ The Odyssey نولان درست در وسط همین سوال پیچیده قرار گرفته است.

Emily Wilson؛ مترجمی که سال‌ها قبل چنین جنجال‌هایی را تجربه کرده بود

نکته جالب اینجاست که این نوع جنجال برایThe Odyssey تازه نیست. در سال 2017، Emily Wilson یک ترجمه از افسانه هومر را منتشر کرد. او اولین زنی بود که نسخه کاملOdyssey را به انگلیسی منتشر کرد. او در آن سال مانند امروز نولان، با موجی از توهین‌ها روبه‌رو شد.

یکی از انتقادات به ترجمه Wilson این بود که دیالوگ‌ها بیش از حد امروزی‌اند؛ کاربران گفته بودند «انگار شخصیت‌ها وسط پیاده‌روی کنار یک شعبه استارباکس درباره یک حماسه اسطوره‌ای صحبت می‌کنند.» اما محققانی مثل Susan Deacy معتقدند که چنین گفت‌وگوهای محاوره‌ای ممکن است در واقع به روح روایت شفاهی Homer نزدیک‌تر باشند، چون اودیسه در اصل برای اجرا ساخته شده نه صرفا برای خواندن تاریخ.

اتصال تجربه ویلسون به موج مخالفت‌های فعلی نشان می‌دهد که بخشی از این جنجال‌ها ریشه در مقاومت فرهنگی در برابر بازخوانی و بازتفسیر متون کلاسیک دارد. وقتی یک اثر فرهنگی بنیادین تبدیل به یک اثر هنری امروزی می‌شود؛ چه از طریق ترجمه، چه اقتباس سینمایی، بخشی از مخاطبان نسبت به تغییرات مقاومت نشان می‌دهند، و این مقاومت می‌تواند به حملات منفی و گاهی سازمان‌یافته تبدیل شود.

آیا Christopher Nolan واقعا یک فیلمساز «ووک» است؟

اتهام ووک بودن علیه یک فیلمساز مدرن، اکنون تبدیل به یک معیار داوری شده است. اگر به کارنامه نولان نگاه کنیم، متوجه می‌شویم او پیش از The Odyssey پروژه‌ای چون Oppenheimer را ساخت که با استقبال آکادمی اسکار و منتقدان مواجه شد و جایگاه او را به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین نام‌های سینمای بلاک‌باستر تثبیت کرد. اما آیا همین کافی است که او را یک کارگردان با دستورکار سیاسی تلقی کنیم؟

نولان بیشتر به‌عنوان کارگردانی شناخته می‌شود که پروژه‌های بزرگ و پرهزینه می‌سازد و فیلم‌هایش تبدیل به رویدادهای فرهنگی‌ می‌شوند. متهم کردن او صرفا به خاطر انتخاب بازیگر یا سبک فیلم‌نامه به یک گرایش ایدئولوژیک، نیازمند شواهد بیشتری است. برخی از منتقدان می‌گویند نولان همیشه تمرکزش روی روایت پیچیده، فرم و تکنیک بوده تا جایگاه سیاسی خاص. از سوی دیگر، ورود او به متنی مثل The Odyssey، که طبیعتا بارهای فرهنگی و سیاسی زیادی دارد، باعث شده تا هر تصمیم‌اش زیر ذره‌بین سیاسی قرار بگیرد؛ صرف‌نظر از نیت شخصی نولان.

با این حال، برخی طرفداران نولان، مثال‌های نقض زیادی برای ووک نبودن نولان آوردند. مثلا در فیلم Oppenheimer عملا نولان هیچ اشاره مستقیمی به دیدگاه ژاپنی‌های قربانی شده به بمب اتم نکرد. یا در فیلم Dunkirk نولان عملا به نژاد پرستی متهم شد؛ چراکه تقریبا هیچ اشاره‌ای به هزاران سرباز هندی و آفریقایی که در ارتش بریتانیا در فرانسه خدمت می‌کردند، نکرده بود. یا یک نمونه دیگر، انتخاب Liam Neeson، بازیگر سفیدپوست ایرلندی، برای نقش Ra's Al Ghul است که در واقع در کمیک شخصیتی با ریشه‌های شمال آفریقایی است.

از لهجه آمریکایی تا کشتی وایکینگ؛ چرا طرفداران به جزئیات فیلم گیر داده‌اند؟

بخش بزرگی از انتقادات، به جزئیات تولید و بازسازی تاریخی مربوط می‌شود؛ از لهجه‌ها گرفته تا انتخاب نوع کشتی و حتی کلاه‌خودها. برخی از کاربران به «ناهمخوانی‌های تاریخی» اعتراض کرده‌اند و می‌گویند دیالوگ‌ها بیش از حد امروزی به نظر می‌رسند یا لهجه‌ها بیش از حد آمریکایی‌اند.

Susan Deacy، استاد دانشگاه هم در همین زمینه گفته است:«توجیه طبیعی به نظر رسیدن لهجه بریتانیایی بیشتر به عادت مخاطب برمی‌گردد تا شباهت به زبان یونانی باستان. به علاوه، گفت‌وگوهای محاوره‌ای در اقتباس‌ها ممکن است در واقع به روح روایت‌های شفاهی Homer نزدیک‌تر باشند، چون آن منظومه برای اجرا طراحی شده بود».

از سوی دیگر، بعضی بحث‌ها به جزئیاتی مثل ظاهر کشتی‌ها یا عناصر بصری هم رسیده؛ حتی سر این جنجال‌ها، مخاطبان آثاری مثل «وایکینگ‌ها» و «بتمن» را نیز منابع گمانه‌زنی‌های خود قرار دادند. این نوع قیاس‌ها نشان می‌دهد که هر نشانه فرهنگی می‌تواند به سرعت در فضای مجازی به موضوعی تبدیل شود که هیچ ربط مستقیمی با متن اصلی ندارد.

در مجموع، حساسیت روی جزئیات تا حدی طبیعی است؛ مخصوصا وقتی با اثری کلاسیک روبه‌رو باشیم. اما بخشی از این حساسیت هم محصول عادت‌ها و انتظاراتی است که از دهه‌ها فیلم‌سازی هالیوودی شکل گرفته و الزاما نماینده اهداف متن اصلی نیست.

آیا تمام این حواشی به نفع The Odyssey تمام خواهد شد؟

یک چیز مسلم است: جنجال و حاشیه همیشه هم بد نیست. در دنیای امروز، بحث و جنجال می‌تواند به نوعی بازاریابی تبدیل شود و برای اثری مانند The Odyssey که پیش از اکران در مرکز توجه است، می‌تواند کنجکاوی عمومی را افزایش دهد. از طرفی، نولان خودش از محبوب‌ترین کارگردان‌های بلاک‌باستر است و اسم او به جذب مخاطب کمک می‌کند؛ ترکیب این نام با موجی از بحث و جنجال، شانس دیده شدن فیلم را بسیار بالا می‌برد.

با این حال، تبدیل شدن فیلم به میدان جنگ فرهنگی دو لبه دارد؛ از یک سو فروش و درصد دیده شدن ممکن است بالا رود، اما از سوی دیگر، انتشار مداوم محتواهای منفی و حملات سازمان‌یافته می‌تواند مخاطبانی را منصرف کند یا حتی فضای نقد جدی درباره فیلم را تحت‌تاثیر قرار دهد. نکته مهم این است که واکنش‌های اینترنتی لزوما معادل کیفیت یا شکست تجاری نیستند؛ برخی فیلم‌ها، با جنجال اکران موفقی داشته‌اند و برخی دیگر تحت‌فشار رسانه‌ای آسیب دیده‌اند.

نمی‌توان پیش‌بینی قطعی کرد که آیا این حواشی به نفع یا ضررThe Odyssey تمام می‌شود، اما مسلم است که فیلم اکنون در مرکز یک گفت‌وگوی بزرگ فرهنگی قرار گرفته که حتی پیش از دیدن فیلم، تصویر عمومی آن را شکل می‌دهد. این گفتگو هم چالش است و هم فرصت و نتیجه نهایی تا زمان اکران و واکنش گسترده‌تر تماشاگران در سینماها مشخص خواهد شد.