۵ کتاب برای دوست‌داران اودیسه

فیلم The Odyssey ساخته کریستوفر نولان باعث شد تا اینترنت ناگهان دوباره درباره هومر سخن بگوید. ولی نمی‌توان موج هیجان این اثر را نادیده گرفت. با این حال، The Odyssey نولان تنها یک فیلم است و پس از چند ساعت به پایان می‌رسد ولی شاید همین عنوان دلیل خوبی باشد تا به سراغ خواندن خود «اودیسه» هومر بروید. اما اگر «اودیسه» هومر را خوانده‌اید و به دنبال آثار مشابه این حماسه هستید، در این نوشتار به شما کتاب‌هایی مشابه با «اودیسه» پیشنهاد خواهد شد.

«اودیسه» تأثیر ویژه‌ای بر خوانندگان می‌گذارد. در این کتاب کم و بیش هر چیزی که ذهن انسان بتواند تصور کند وجود دارد. از هیولاها و دلتنگی برای خانه تا جنگی ده‌ساله و مردی که برای بازگشت به خانه خودش مجبور است به شخص دیگری تبدیل شود. هومر به شکلی شگفت‌انگیز کاری می‌کند که همه این المان‌ها اهمیت ژرفی پیدا کننند. کتاب‌های کمی وجود دارند که می‌توانند چنین گستره عظیمی از ماجراها را بدون ازدست‌دادن توجه خواننده در میانه راه به تصویر بکشند. پنج کتابی که در ادامه معرفی می‌شوند، از عهده این کار برمی‌آیند. هرکدام از آن‌ها چیزی خارق‌العاده از هومر وام گرفته‌اند و سپس جهانی کاملا مستقل و منحصربه‌فرد پیرامون آن ساخته‌اند.

«انئید» (The Aeneid) - بین ۲۹ تا ۱۹ سال پیش از میلاد

یکی از امپراتورران روم به دنبال اسطوره‌ای بود که روم را به شهر تروا پیوند دهد و نتیجه این خواسته منجر به آفرینش یکی از بزرگ‌ترین منظومه‌های تاریخ ادبیات تبدیل شد. نیمه نخست این اثر حماسی، قهرمان داستان را درست مانند اودیسئوس در سفری به نقاط مختلف دریای مدیترانه می‌فرستد و نیمه دوم، به مانند «ایلیاد»، او را وارد جنگی در ایتالیا می‌کند. سفر به جهان زیرین نیز بخشی از این داستان است؛ چرا که انگار هیچ قهرمان باستانیِ قابل‌احترامی نمی‌توانسته از چنین سفری چشم‌پوشی کند.

گفته می‌شود ویرژیل پس از به پایان رساندن این منظومه، به اندازه‌ای از اثر خود ناراضی بود که درخواست کرد پس از مرگش آن را بسوزانند.  آگوستوس با این درخواست مخالفت و آن را منتشر کرد، زیرا این اثر ابزار تبلیغاتی فوق‌العاده‌ای بود که بنیان‌گذاری روم را یک‌راست به شهر تروا پیوند می‌داد. داستان عشق نافرجام میان آئنیاس و دیدو، ملکه کارتاژ، همچنان تأثیری عمیق‌تر از بسیاری از داستان‌های عاشقانه امروزی دارد که تقریبا در جایگاه روایتی فرعی در دل این منظومه جای گرفته است.

«کمدی الهی» (The Divine Comedy) - سال ۱۳۲۰ میلادی

این که نویسنده‌ای خودش را وارد جهنم کند و شاعری درگذشته را به‌عنوان راهنمای خود برگزینید، جسارت خاصی را می‌طلبد و این کتاب به خوبی از پس چنین کاری برمی‌آید. آن شاعر درگذشته کسی نیست جز ویرژیل، کسی که سرراست از دل «انئید» بیرون آمده است و چندین سده بعد، در منظومه‌ای حماسی کاملا متفاوت ظاهر می‌شود که همین موضوع، «کمدی الهی» را به نوعی نواده مستقیم همان سنتی تبدیل می‌کند که «اودیسه» آغازگر آن بود. تمام این منظومه همچون سفری دور و دراز در سرزمینی ناشناخته پیش می‌رود، با این تفاوت که مقصد این بار نه یک جزیره، بلکه روح انسان است.

فرصت تسویه حساب‌های شخصی فراوانی در طول این سفر فراهم می‌شود که به به لطف کینه‌ها و دلخوری‌های دانته آلیگیری، پاپ‌ها و سیاستمداران راستین پرشماری تبدیل به ساکنان جهنم شده‌اند. هنگامی که آن‌ها به بهشت می‌رسند، ویرژیل باید وظیفه راهنمایی را به بئاتریس واگذار کند، چرا که حتی یک شاعر بت‌پرست، هر چند نابغه، اجازه ورود به آن طبقه را ندارد.

«کنت مونت کریستو» (The Count of Monte Cristo) - سال ۱۸۴۶ میلادی

خیانت، زندانی‌شدن ناعادلانه و گنجی کوچک که در جزیره‌ای مدفون شده است، یک ملوان معمولی را به مردی تبدیل می‌کند که آن قدر صبور است تا باقی عمر خود را صرف نابودی همه کسانی کند که به او ستم کرده‌اند. این ماجرا اساسا همان مسیر زندگی اودیسئوس است: مردی که همه چیز خود را از دست می‌دهد و در پوششی مبدل بازمی‌گردد تا حساب خود را وابکند، با این تفاوت که در نسخه الکساندر دوما، داستان در فرانسه قرن نوزدهم رخ می‌دهد.

این کتاب به انتقام اجازه می‌دهد تا در صدها صفحه به آرامی شکل بگیرد، نه اینکه همه چیز در یک شب طولانی و در تالاری بزرگ به پایان برسد. دانتس تنها به دنبال انتقام نیست. او می‌خواهد دشمنانش در حالی که هنوز تصور می‌کنند پیروز میدان هستند به دست خودشان نابود شوند. رسیدن به چنین هدفی به صبر فراوان و یک برنامه‌ریزی پلیدانه نیاز دارد. هر کسی که از تماشای نقشه‌چینی آرام و حساب‌شده اودیسئوس برای کشتن خواستگاران همسرش، پیش از آن که حتی کمان خود را به دست بگیرد، لذت برده باشد، به خوبی متوجه خواهد شد که دوما در اینجا چه می‌کند.

«شاه گذشته و آینده» (The Once and Future King) - سال ۱۹۵۸ میلادی

این کتاب به اندازه‌ای دلنشین و دوست‌داشتنی آغاز می‌شود که خواننده را فریب می‌دهد. روایت با پسری آغاز می‌شود که تحت آموزش جادوگری قرار می‌گیرد که در زمان به صورت وارون زندگی می‌کند. این اثر همراه است با شوخی‌ها و حیوانات سخنگو تا این که مسیر داستان تغییر می‌کند و نویسنده عمدا قلب خواننده را می‌شکند. این تغییر ناگهانی از خیال‌پردازی به تراژدی، همان حال و هوایی است که در «اودیسه» نیز دیده می‌شود، جایی که هیولاها و دلتنگی برای خانه در یک صفحه در کنار هم قرار می‌گیرند بدون آن که حضور یکی از ارزش دیگری بکاهد.

تی. اچ. وایت بخش بزرگی از این کتاب را در جریان جنگ جهانی دوم نوشت و اثر او همچون بازتابی آرام از مردی است که تلاش می‌کند بفهمد جنگ چه بلایی بر سر مفهوم آرمان شریف می‌آورد. مرلین پیش از آن که آرتور حتی به پادشاهی برسد، از پایان همه ماجرا آگاه است و این آگاهی همچون نفسی حبس‌شده بر فراز تک‌تک صحنه‌های داستان سایه می‌اندازد. کم و بیش تمام روایت‌های ملایم‌تر و طنزآمیزتری که بعدها درباره شاه آرتور نوشته یا منتشر شده‌اند، به طور مستقیم وام‌دار این کتاب هستند.

«ایلیاد» (The Iliad) - سده هشتم پیش از میلاد

اگر «اودیسه» داستان مردی است که تلاش می‌کند به خانه بازگردد، «ایلیاد» داستان جنگی است که او در حال بازگشت از آن است. خواندن این اثر پس از مطالعه منظومه حماسی دیگر هومر، تصویر کامل‌تری از اودیسئوس ارائه می‌کند که در بیشتر بخش‌های کتاب خودش، فردی زیرک و خسته به نظر می‌رسد. در این عنوان، او هنوز یکی از سربازان در میان انبوه جنگجویان است که می‌بیند آشیل در چادر خود به خاطر جایزه‌ای که از چنگ او بیرون کشیده شده است، خشمگین و آزرده‌خاطر نشسته و درحالی که جنگ بدون حضور او ادامه دارد، از میدان نبرد کناره گرفته است.

این منظومه فقط چند هفته از روزهای پایانی یک جنگ ده‌ساله را روایت می‌کند اما همین بازه زمانی محدود، خشم آشیل، مرگ نزدیک‌ترین همراه او و همچنین ورود پنهانی پدر هکتور به اردوگاه دشمن برای التماس بازگشت پیکر پسرش را در بر می‌گیرد. «ایلیاد» اثری بی‌رحم، صبور و در عین حال در بخش‌هایی که انتظار لطافت از یک منظومه جنگی نمی‌رود، لطیف است. خواندن این اثر پس از «اودیسه»، برداشت شما را از آن چه پیش‌تر درباره هومر می‌دانستید، دگرگون می‌سازد.