اکسیر جوانی مغز: چگونه سوپر ماریو از آلزایمر جلوگیری می‌کند؟

وقتی صحبت از دوران سالمندی و پیری به میان می‌آید، ناخودآگاه تصویری از بافتنی‌های نیمه‌کاره و خیره شدن‌های طولانی به قاب عکس‌های قدیمی در ذهنمان نقش می‌بندد. اما شاید یکی از ترسناک‌ترین کابوس‌های این دوران، گم شدن در هزارتوی فراموشی باشد؛ هیولایی خاموش به نام آلزایمر که آرام‌آرام خاطرات، هویت و عزیزانمان را از ما می‌گیرد. سال‌هاست که دانشمندان در آزمایشگاه‌های سراسر جهان، به دنبال یافتن اکسیری برای متوقف کردن این روند ویرانگر هستند. اما چه می‌شد اگر به شما می‌گفتم که یکی از موثرترین سلاح‌ها برای مبارزه با زوال عقل، نه در یک قرص تلخ و گران‌قیمت، بلکه در یک کنسول بازی قدیمی و در دستان یک لوله‌کش ایتالیایی با کلاه قرمز پنهان شده است؟

بله، درست شنیدید! دنیای ویدیوگیم که سال‌ها توسط نسل‌های گذشته به عنوان چیزی بری تلف کردن وقت شناخته می‌شد، حالا به عنوان یک ناجی بالقوه برای همان نسل قد علم کرده است. در این مقاله، قصد داریم به دنیای شگفت‌انگیز عصب‌شناسی سفر کنیم و ببینیم چگونه شاهکاری به نام Super Mario 64 توانسته است به یک نسخه درمانی برای جلوگیری از آلزایمر تبدیل شود.

قارچ‌خورها پیر نمی‌شوند؛ تغییر یک کلیشه قدیمی

همه ما حداقل یک بار در زندگی‌مان این جمله را از پدر و مادر یا پدربزرگ و مادربزرگمان شنیده‌ایم:

برای دهه‌ها، بازی‌ها در نگاه عموم جامعه، سرگرمی‌هایی صرفا مخصوص کودکان و نوجوانان بودند که در بهترین حالت، هیچ فایده‌ای نداشتند و در بدترین حالت، باعث انزوا و پرخاشگری می‌شدند. اما علم همیشه راهی برای غافلگیر کردن ما دارد. در سال‌های اخیر، پژوهشگران نگاه متفاوتی به رسانه بازی‌ها داشته‌اند. آن‌ها متوجه شدند که محیط‌های تعاملی، چالش‌های لحظه‌ای و نیاز به پردازش سریع اطلاعات در بازی‌ها، دقیقا همان چیزی است که یک مغز خسته و رو به افول برای بیدار شدن نیاز دارد. در واقع، بازی کردن شبیه به یک جلسه فیزیوتراپی سنگین اما لذت‌بخش برای سلول‌های خاکستری مغز است. در این میان، بازی‌های پلتفرمر سه‌بعدی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده‌اند و سوپر ماریو، به عنوان نماد این ژانر، پرچمدار این انقلاب علمی شده است.

هیپوکامپ؛ کارت حافظه مغز انسان

برای درک بهتر اینکه ماریو چگونه مغز را نجات می‌دهد، ابتدا باید با یک بخش حیاتی در آناتومی مغز آشنا شویم و آن هیپوکامپ . اگر مغز انسان را یک کامپیوتر یا کنسول بازی در نظر بگیریم، هیپوکامپ دقیقا نقش هارد درایو یا کارت حافظه را ایفا می‌کند. این ساختار کوچک که شکلی شبیه به اسب دریایی دارد، در عمق مغز قرار گرفته و مسئولیت اصلی آن، یادگیری، شکل‌گیری خاطرات جدید و از همه مهم‌تر، مسیریابی فضایی است.

هنگامی که سن ما بالا می‌رود، هیپوکامپ هم مانند سایر اعضای بدن تحلیل می‌رود. ماده خاکستری در این ناحیه کاهش می‌یابد و این کاهش، ارتباط مستقیمی با افت عملکردهای شناختی و در نهایت بروز بیماری‌هایی نظیر آلزایمر و زوال عقل دارد. فرد مبتلا به آلزایمر، ابتدا توانایی به یاد آوردن اتفاقات اخیر را از دست می‌دهد و سپس در محیط‌های آشنا هم گم می‌شود؛ چرا که سیستم مسیریابی فضایی او (یعنی همان هیپوکامپ) دچار آسیب جدی شده است. پس سوال دانشمندان این بود:

علم چه می‌گوید؟ نگاهی به آزمایش تاریخی سال ۲۰۱۷

در سال ۲۰۱۷، تیمی از محققان کانادایی به سرپرستی دکتر گرگوری وست (Gregory L. West) تصمیم گرفتند یک ایده جسورانه را آزمایش کنند. آن‌ها می‌خواستند بدانند آیا قرار دادن سالمندان در یک محیط مجازی پیچیده، می‌تواند تغییرات فیزیکی و ساختاری در مغز آن‌ها ایجاد کند یا خیر. نتیجه این پژوهش در قالب مقاله‌ای معتبر با عنوان Playing Super Mario 64 increases hippocampal grey matter in older adults در ژورنال علمی PLOS One منتشر شد و بازتابی جهانی پیدا کرد. آزمایش به این شکل بود:

محققان ۳۳ فرد سالمند (بین ۵۵ تا ۷۱ سال) را انتخاب کرده و آن‌ها را به صورت تصادفی به سه گروه تقسیم کردند. گروه اول وظیفه داشتند به مدت ۶ ماه و هفته‌ای پنج روز (هر بار ۳۰ دقیقه) بازی Super Mario 64 را روی کنسول نینتندو بازی کنند. گروه دوم در همین مدت زمان، به یادگیری و نواختن پیانو پرداختند (به عنوان یک فعالیت ذهنی جایگزین). گروه سوم هیچ کار خاصی انجام ندادند و فقط به زندگی عادی خود ادامه دادند (گروه کنترل).

محققان قبل و بعد از این دوره ۶ ماهه، از مغز تمامی شرکت‌کنندگان اسکن MRI گرفتند تا حجم ماده خاکستری را اندازه بگیرند. حدس می‌زنید نتیجه چه بود؟ گروهی که سوپر ماریو بازی کرده بودند، نه تنها در تست‌های حافظه کوتاه مدت عملکرد بسیار بهتری از خود نشان دادند، بلکه اسکن‌های مغزی آن‌ها افزایش چشمگیر و معناداری در حجم ماده خاکستری هیپوکامپ و همچنین مخچه را ثبت کرد! در مقابل، گروهی که پیانو می‌نواختند تنها در قشر پیشانی (پری‌فرونتال) رشد داشتند و گروه سوم نیز با کاهش طبیعی ماده خاکستری روبرو شده بودند.

چرا سوپر ماریو ۶۴؟ جادوی جهان‌های سه‌بعدی

اما چرا از بین این همه بازی، Super Mario 64 انتخاب شد؟ چرا تتریس، کندی کراش یا کال آو دیوتی نه؟ پاسخ در ماهیت پلتفرمرهای سه‌بعدی نهفته است. در بازی‌ای مثل ماریو ۶۴، شما در یک محیط سه‌بعدی باز رها می‌شوید. هیچ نقشه دقیقی وجود ندارد که نقطه به نقطه شما را راهنمایی کند. شما باید در ذهن خود یک نقشه فضایی بسازید. باید به خاطر بسپارید که قلعه پرنسس کجاست، ستاره‌ها در کدام ارتفاع قرار دارند، چگونه باید از روی پلتفرم‌های متحرک بپرید و فواصل را به درستی تخمین بزنید.

این درگیری مداوم با محیط، تخمین مسافت، مسیریابی و ایجاد نقشه‌های ذهنی، دقیقا همان تمریناتی است که هیپوکامپ مغز برای زنده ماندن به آن‌ها نیاز دارد. بازی‌های دوبعدی یا بازی‌های پازل ساده، چنین درگیری فضایی عمیقی را ایجاد نمی‌کنند. ماریو ۶۴ با آن طراحی مرحله بی‌نظیر و شاهکار شیگرو میاموتو، ناخواسته تبدیل به یک شبیه‌ساز بی‌نقص برای تحریک نورون‌های هیپوکامپ شده بود. سالمندانی که در ابتدا حتی نمی‌توانستند کنترلر را درست در دست بگیرند، پس از چند ماه با موفقیت ستاره‌ها را جمع می‌کردند و همزمان، مغزشان در حال ساختن مسیرهای عصبی جدید بود.

چالش‌های ورود گیمینگ به دنیای سالمندان

البته که تبدیل کردن پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها به گیمرهای حرفه‌ای، کار چندان ساده‌ای نیست. یکی از بزرگترین موانع در این مسیر، رابط کاربری بازی‌ها و کنترلرهاست. کنترلرهای امروزی با ده‌ها دکمه، شوکر و تریگر، برای فردی که تا به حال دست به کنسول نبرده، شبیه به داشبورد یک سفینه فضایی به نظر می‌رسند.

علاوه بر این، افتادن در چاله‌های ماریو یا باختن‌های مکرر ممکن است در ابتدا برای سالمندان ناامیدکننده باشد. به همین دلیل، رویکرد درمانی باید با صبر، حوصله و همراهی نسل جوان‌تر انجام شود. اینجاست که ویدیوگیم می‌تواند نقش یک پل ارتباطی زیبا را بین نسل‌ها ایفا کند؛ نوه‌ای که به پدربزرگش یاد می‌دهد چگونه با ماریو بپرد، در حالی که در پس‌زمینه، مغز پدربزرگ در حال مبارزه با سایه تاریک آلزایمر است.

بازی‌ها؛ نسخه جدید پزشکان در آینده؟

نتایج درخشان مطالعه محققان (West, G. L., et al., 2017) و سایر پژوهش‌های مشابه، دروازه جدیدی را به روی علم عصب‌شناسی و روان‌پزشکی باز کرده است. دور از ذهن نیست که در آینده‌ای نه چندان دور، پزشکان متخصص مغز و اعصاب، در کنار تجویز داروهای شیمیایی، یک کنسول بازی و لیستی از بازی‌های پلتفرمر سه‌بعدی را نیز در نسخه بیماران خود بنویسند.

شرکت‌های بازی‌سازی نیز با درک این پتانسیل عظیم، می‌توانند بازی‌هایی طراحی کنند که به طور ویژه برای اهداف درمانی و تقویت شناختی سالمندان بهینه‌سازی شده باشند؛ بازی‌هایی با درجه سختی تطبیق‌پذیر، رابط کاربری ساده‌تر و البته محیط‌های سه‌بعدی غنی که هیپوکامپ را به چالش بکشند.

کلام آخر؛ کنترلر را به دستشان بدهید!

افزایش ماده خاکستری مغز و کند کردن روند زوال عقل، تنها بخشی از جادوی بازی‌های سه‌بعدی است. شاید وقت آن رسیده باشد که نگاهی دوباره به کنسول‌های خاک‌خورده گوشه اتاقمان بیندازیم. دفعه بعد که در جمع خانواده هستید، به جای اینکه اجازه دهید پدربزرگ یا مادربزرگتان در سکوت گوشه مبل بنشینند، کنترلر را به دستشان بدهید. به آن‌ها بگویید که چگونه با ماریو بپرند و سکه‌ها را جمع کنند. شاید در ابتدا برایشان عجیب باشد، شاید چند باری گیم‌اور شوند و با هم بخندید، اما مطمئن باشید در همان لحظات، شما در حال هدیه دادن یک اکسیر جوانی واقعی به ذهن آن‌ها هستید؛ اکسیری که در دل کدهای یک شاهکار سه‌بعدی پنهان شده است.