۱۰ مکان افسانه اودیسه و جای آن‌ها در دنیای واقعی

فیلم The Odyssey کریستوفر نولان یک برگردان سینمایی از حماسه باستانی یونان هومر است که در آن اودیسئوس قهرمان (با ایفای نقش مت دیمون) پس از جنگ تروآ راهی خانه‌اش در ایتاکا می‌شود. ولی دخالت خدایان باعث می‌شود تا مسیر او تغییر یابد و چیزی که می‌بایست یک سفر کوتاه باشد به ماجرایی ۱۰ ساله در سراسر دریای مدیترانه تبدیل می‌شود که در طی آن با سرزمین‌های افسانه‌ای و موجودات شگفت‌انگیز برخورد می‌کند.

هر چند می‌پذیریم که «اودیسه» هومر از نظر تاریخی صد در صد دقیق نیست، با این حال می‌توانیم فرض کنیم که سرزمین‌های توصیف‌شده بخش‌هایی از جهان شناخته‌شده در روزگار هومر بوده‌اند. اگر چنین باشد، اودیسئوس احتمالا در کدام نواحی مدیترانه سفر کرده است؟ در ادامه، نگاهی می‌اندازیم به دیدگاه پژوهشگران درباره این که مکان‌های افسانه «اودیسه» در دنیای واقعی کجاها می‌توانند باشند.

خطر اسپویل: این نوشتار بخشی از ماجراهای اودیسه در «اودیسه» هومر را لو می‌دهد. اگر نمی‌خواهید این اتفاق بیفتد، از خواندن این نوشته صرف نظر کنید.

ایتاکا (در افسانه) – ایتاکا، یونان (در دنیای راستین)

در حماسه هومر، ایتاکا زادگاه اودیسئوس و مقصد نهایی بازگشت او به خانه است. این جزیره به شکل سرزمینی ناهموار و کوچک توصیف شده است، که با این وجود مردمانش دلبستگی ژرفی به آن دارند. پژوهشگران بر این باورند که خود جزیره امروزی ایتاکا به احتمال زیاد همان سرزمین باستانی هم‌اسمش است.

در نقاط مختلف این جزیره سنگ‌نوشته‌هایی با نام اودیسئوس کشف شده است که نشان می‌دهد دست‌کم یونانیان دوران کلاسیک باور داشتند ایتاکا همان زادگاه باستانی اودیسئوس بوده است، صرف نظر از این که او به راستی وجود داشته است یا نه.

ایتاکای مدرن بخشی از جزایر ایونی یونان محسوب می‌شود و از دوران میسنی (نزدیک به ۱۶۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد) مسکونی بوده است. محوطه‌های باستان‌شناسی این جزیره، از جمله آموزشکده هومر، به باور بسیاری از پژوهشگران با بقایای یک کاخ بزرگ میسنی مرتبط هستند، کاخی که شباهت زیادی به کاخ توصیف‌شده در حماسه دارد. بازدیدکنندگان می‌توانند از غار نیمف‌ها، جایی که گفته می‌شود اودیسئوس گنجینه‌های خود را در آن پنهان کرده بود، دیدن کنند و از کوه نریتون برای تماشای چشم‌اندازهای گسترده بالا بروند.

در دهه ۱۹۳۰، باستان‌شناسان در یکی از غارهای مقدس ایتاکا، ۱۳ سه‌پایه برنزی کشف کردند که دقیقا با هدیه‌ای که هومر در اودیسه از سوی اودیسئوس توصیف کرده است، مطابقت دارد.

تروآ (در افسانه) – حصارلیک، ترکیه (در دنیای راستین)

تروآ شهری است که جنگ تروجان در آن رخ داد و نقطه آغازین سفر اودیسئوس به شمار می‌رود. از دیدگاه تاریخی، این باور وجود دارد که تروآ در محل امروزی حصارلیک در کشور ترکیه قرار داشته است که هاینریش اشلیمان در قرن نوزدهم کاوش‌های باستان‌شناسی خود را در آن جا انجام داد. این حفاری‌ها و پژوهش‌های پس از آن، لایه‌های متعددی از شهرهای باستانی را آشکار کرده‌اند که پیشینه برخی از آن‌ها به حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد. بر اساس روایت هومر، جنگ تروآ در حدود سده دوازدهم پیش از میلاد رخ داده است.

لایه‌های باستان‌شناسی موسوم به تروآی ششم و تروآی هفتم که به دو دوره متفاوت از سکونت در این محوطه اشاره دارند، مربوط به عصر مفرغ هستند و از محتمل‌ترین گزینه‌ها برای تطبیق با تروآی هومری به حساب می‌آیند. امروزه بازدیدکنندگان می‌توانند در میان این ویرانه‌های گام بردارند که شامل دیوارهای عظیم شهری و بقایای خانه‌های کهن هستند. موزه تروآ در نزدیکی نیز نگاهی عمیق به اشیای کشف‌شده از شهر می‌اندازد.

مدارک باستان‌شناسی از ویرانی حصارلیک در قرن سیزدهم پیش از میلاد می‌توانند نشان از یک فاجعه به مانند جنگ تروجان باشند. اما برخلاف آن چه که در افسانه روایت می‌شود، این شهر پس از آن متروکه نشد.

ایسماروس (در افسانه) – مارونیا، یونان (در دنیای راستین)

پس از ترک تروآ، اودیسئوس و همراهانش به ایسماروس، شهر قوم سیکون‌ها، یورش می‌برند. هرچند در آغاز به پیروزی دست می‌یابند، سیکون‌ها حمله‌ای متقابل انجام می‌دهند و شمار بسیاری از یاران اودیسئوس را از پای درمی‌آورند. این شکست زودهنگام، پیش‌درآمدی بر دشواری‌ها است که در ادامه سفر بازگشت او به خانه گریبانگیرش خواهد بود.

این باور هست که ایسماروس با شهر باستانی مارونیا، واقع در منطقه تراکیه در شمال شرقی یونان امروزی، مطابقت دارد. اسطوره‌های یونانی اشاره می‌کنند که این شهر در سده هفتم پیش از میلاد به دست کاهنی به نام مارون، بنیان‌گذاری شد که پسر دیونیسوس بود. سپس توسعه پیدا کرد تا به یکی از کانون‌های برجسته بازرگانی تبدیل گردید. با این وجود، دانش باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این منطقه پیش از آن نیز مسکونی و احتمالا در روزگار هومر هم از اهمیت قابل‌توجهی برخوردار بوده است. شهرت آن به باده‌هایش بود که اودیسئوس بعدها از آن برای مست کردن پولیفموسِ سیکلوپ در سفرش استفاده کرد.

امروزه بازدیدکنندگان می‌توانند از بقایای یک تئاتر باستانی، یک آکروپولیس و بقایای دیوارهای شهری دیدن کنند. کوه ایسماروس در نزدیکی نیز چشم‌اندازهای خیره‌کننده‌ای از دریای اژه ارائه می‌دهد. تاکستان‌های این منطقه هم همچنان به تولید شراب‌های باکیفیت، همچون در روزگار هومر، ادامه می‌دهند.

سرزمین لوتوس‌خواران (در افسانه) – جزیره جربه، تونس (در دنیای راستین)

پس از ترک ایسماروس بود که اودیسئوس و همراهانش به شکلی جدی از مسیر اصلی خود منحرف می‌شوند. به نظر می‌رسد هنگامی که در امتداد سواحل جنوبی یونان در حرکت بودند، به جای آن که به سمت شمال و ایتاکا بازگردند، بادها آنان را به سوی باختر و شمال آفریقا راندند. در آن جا، اودیسئوس و افرادش به سرزمینی عجیبی پا می‌گذارند که ساکنانش از میوه‌ای افسونگر به اسم لوتوس می‌خورند که باعث می‌شود خواسته‌شان در بازگشت به خانه را از یاد ببرند. اودیسئوس ناچار می‌شود همراهان خود را پیش از آن که تسلیم لذت‌های جزیره شوند از آن جا دور کند.

بسیاری از پژوهشگران این سرزمین افسانه‌ای را با جزیره جربه در کشور تونس یکی می‌دانند. جربه از روزگار باستان مسکونی بوده و آثار به جا مانده از سکونت فنیقی‌ها، رومیان و بربرها در آن کشف شده است. امروزه این جزیره به سواحل سفید و شنی، بازارهای سنتی و کنیسه‌های تاریخی خود، از جمله کنیسه الغریبه که بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد، شهرت دارد. بازدیدکنندگان همچنین می‌توانند از دژهای باستانی و معماری منحصر به فرد جزیره دیدن کنند که بازتابی از آمیختگی فرهنگی با تاریخ پربار این منطقه است.

جزیره سیکلوپ‌ها (در افسانه) – سیسیل، ایتالیا (در دنیای راستین)

یکی از تم‌های «اودیسه» این است که هر بار اودیسئوس و یارانش از خطری جان سالم به در می‌برند، با تهدیدی تازه مواجه می‌شوند. آن‌ها پس از رهایی از وسوسه خطرناک لوتوس، با خطری بسیار واقعی و هیولاوار در جزیره سیکلوپ‌ها مواجه می‌شوند. این سرزمین محل زندگی غول یک‌چشمی به نام پولیفموس است که اودیسئوس در یکی از پرآوازه‌ترین بخش‌های «اودیسه»، در هنگام یک گریز شجاعانه، موفق به کور کردن چشمش می‌شود.

سیسیل، به ویژه نواحی پیرامون کوه اتنا، عمدتا با این افسانه مرتبط است. جزایر آئولین در همان نزدیکی پر هستند از غارها و سواحل صخره‌ای که شباهت فراوانی با توصیف سرزمین سیکلوپ‌ها دارند. بازدیدکنندگان می‌توانند از غار پولیفموس دیدن کنند، غاری که مردم محلی آن را با این اسطوره پیوند می‌دهند. خود سیسیل نیز تاریخی غنی دارد، از دوران استعمار یونانیان گرفته تا نفوذ نورمان‌ها که می‌شود به محل‌های تاریخی‌اش مثل دره معابد در شهر آگریجنتو اشاره کرد که ویرانه‌های باستانی شگفت‌انگیزی را در خود جای داده است.

این باور وجود دارد که جمجمه‌های فیل‌های کوتوله، که در مرکز این جمجمه‌ها یک حفره بزرگ بینی قرار دارد که در نگاه نخست به حفره یک چشم عظیم شباهت دارد، ممکن است الهام‌بخش افسانه سیکلوپ‌ها بوده باشند. این جمجمه‌ها در کرت، سیسیل و قبرس کشف شده‌اند.

آئولیا (در افسانه) – جزایر آئولین، ایتالیا (در دنیای راستین)

آئولوس، خدای بادها، کیسه‌ای به اودیسئوس هدیه می‌دهد که شامل همه بادها می‌شود، سوای آن بادی که او را به سوی خانه‌اش هدایت می‌کند. شوربختانه، افرادش آن را می‌گشایند تا از مسیر منحرف شوند و به جای این که به سوی خاور بازگردند به سمت غرب و سرزمینی به نام آئولیا بروند.

این ایده وجود دارد که جزایر آئولین، واقع در شمال سیسیل، همان آئولیا هستند. این مجمع‌الجزایر آتشفشانی از دوران پیشاتاریخ مسکونی بوده و در روزگار باستان یکی از مراکز مهم بازرگانی به شمار می‌رفته است. امروزه، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند که شامل چشم‌اندازهای خیره‌کننده، چشمه‌های آب گرم و آثاری تاریخی از جمله بقایای دژ لیپاری می‌شوند. جزیره استرومبولی با آتشفشان فعال خود، به خوبی با سرشت آتشین قلمرو آئولوس همخوانی دارد. بازدیدکنندگان می‌توانند از دهانه‌های آتشفشانی بالا بروند، با قایق در پیرامون آن‌ها بگردند یا در سواحل شنی سیاه‌رنگ جزیره وولکانو کند و کاو کنند.

تلپیلوس (در افسانه) – فورمیا، ایتالیا (در دنیای راستین)

تلپیلوس، سرزمین لایستریگونیان، یکی از خطرناک‌ترین منزلگاه‌های اودیسئوس در مسیر بازگشتش به خانه است. غول‌هایی آدم‌خوار با پرتاب تخته‌سنگ‌های بزرگ به سوی کشتی‌های پهلوگرفته، کم و بیش همه ناوگان اودیسئوس را نابود می‌کنند و تنها کشتی خود او باقی می‌ماند. بندرگاهی که هومر در «اودیسه» با دیواره‌های بلند توصیف می‌کند اشاره به خلیجی بسته یا محیطی آبدره‌گونه دارد.

بسیاری از پژوهشگران تلپیلوس را با شهر فورمیا مرتبط می‌دانند، یک شهر ساحلی در ایتالیا با پیشینه‌ای سرشار در دریانوردی. فورمیا که میان رم و ناپل قرار دارد، دست‌کم از دوران روم باستان مسکونی بوده و به‌عنوان یکی از کانون‌های برجسته بازرگانی در امتداد راه آپیا شناخته می‌شد. این احتمال وجود دارد که این منطقه شهری باستانی متعلق به اقوام ایتالیک بوده و در زمان هومر نیز شهرت داشته است.

بازدیدکنندگان می‌توانند از آرامگاه سیسرون، بنایی باشکوه که گفته می‌شود محل دفن سیاستمدار و خطیب نامدار رومی است، دیدن کنند. این منطقه همچنین دارای بقایای آبراهه‌های باستانی، ویلاهای رومی و ساحل زیبای گائتا است که صخره‌ها و بندرگاه باریک آن با متن هومر شباهت دارد.

آئایا (در افسانه) – پونتزا، ایتالیا (در دنیای راستین)

آئایا جزیره کیرکه جادوگر است، جایی که اودیسئوس و همراهانش یک سال در آن اقامت می‌کنند. کیرکه در آغاز با آنان دشمنی دارد و یاران اودیسئوس را به خوک تبدیل می‌کند، اما بعدها به هم‌پیمان و معشوقه اودیسئوس بدل می‌شود و او را برای رویارویی با دشواری‌های پیش رو راهنمایی می‌کند. آئایا به شکل جزیره‌ای دل‌انگیز با جنگل‌های سرسبز و تالارهای باشکوه توصیف شده است.

باور فراگیر این است که پونتزا، یک جزیره در سواحل باختر ایتالیا، همان آئایا است. پونتزا که با صخره‌های ناهموار، غارهای دریایی و آب‌های فیروزه‌ای‌رنگ خود شناخته می‌شود، از دوران باستان محل سکونت انسان بوده است. رومیان در این جا شبکه‌ای گسترده از تونل‌ها احداث کردند که بخش‌هایی از آن‌ها هنوز نیز قابل بازدید است. غارهای پیلاتو، مجموعه‌ای از غارهای دریایی، در افسانه‌های محلی با کیرکه پیوند خورده‌اند و احتمالا در دوران روم باستان برای پرورش ماهی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. طبیعت دست‌نخورده، روستاهای کوچک ماهیگیری و ویرانه‌های تاریخی، پونتزا را به یک مقصد جذاب تبدیل می‌کنند.

در نزدیکی جزیره کیرکه است که اودیسئوس راه ورودی به جهان زیرین را می‌یابد و درباره محل این ورودی دیدگاه‌های گوناگونی دارند، از جمله تسپروتیا در شمال غربی یونان، دماغه تاینارون در جنوب شبه‌جزیره پلوپونز و دریاچه آورنوس در ایتالیا.

اوگیژیا (در افسانه) – گوزو، مالت (در دنیای راستین)

اوگیژیا جزیره‌ای دورافتاده است که در آن نیمفی به اسم کالیپسو، اودیسئوس را به مدت هفت سال نزد خود زندانی نگه می‌دارد و به او وعده جاودانگی به شرطی می‌دهد در کنارش بماند. در پایان، خدایان دخالت می‌کنند و کالیپسو را وادار می‌سازند تا اودیسئوس را آزاد کند تا بتواند سفر بازگشت به خانه را ادامه دهد.

گوزو، دومین جزیره بزرگ در مالت، اکثرا با اوگیژیا پیوند می‌خورد. این جزیره از دوران نوسنگی مسکونی بوده است و معابد جگانتیجا که قدمت آن‌ها به حدود ۳۶۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسند، از کهن‌ترین سازه‌های مستقل ساخته‌شده در جهان به شمار می‌آیند. غار کالیپسو، که بر فراز شن‌های سرخ‌رنگ شاخاب راملا قرار دارد، مکانی مشهور است که باور عمومی آن را همان جایی می‌داند که اودیسئوس در آن اسیر شده بود. تاریخ این جزیره تحت تأثیر فنیقی‌ها، رومیان و اعراب قرار گرفته است که می‌توان آثارش را در ارگ قرون‌وسطایی جزیره و کلیساهای سبک باروک آن مشاهده کرد. بازدیدکنندگان می‌توانند از بقایای پنجره آزور، محل غواصی گودال آبی و روستاهای دل‌انگیز با معماری سنتی مالتی دیدن کنند.

دیدگاه‌های جایگزین پیشنهاد می‌کنند که جزیره کالیپسو ممکن است در اقیانوس منجمد شمالی قرار داشته باشد، چرا که پلوتارک اشاره به این دارد که جزیره او «در دوردست‌های دریا با پنج روز دریانوردی به سمت باختر از بریتانیا فاصله دارد» (برداشت از مجموعه مورالیا). همچنین تاسیتوس نیز ادعا کرده بود که اودیسئوس به دریای سرزمین‌های ژرمنی رسیده است.

شریا (در افسانه) – کورفو، یونان (در دنیای راستین)

شریا واپسین ایستگاه پیش از رسیدن به ایتاکا است، جایی که اودیسئوس مورد استقبال فئاسیان قرار می‌گیرد، قومی متمدن و دریانورد. آن‌ها یک کشتی در اختیار او قرار می‌دهند تا اودیسه دور و درازش را به پایان برسد. هرچند این پایان چالش‌های اودیسئوس نیست. پس از بازگشت به ایتاکا، اودیسئوس باید با خواستگاران فراوانی که در پی ازدواج با همسرش، ملکه پنه‌لوپه، هستند مقابله کند و تاج و تخت خود را پس بگیرد.

به طور فراگیر کورفو، یکی از زیباترین جزایر یونان، را با شریا مرتبط می‌دانند. چشم‌اندازهای سرسبز و زیبایی‌های سواحل این مکان با توصیف‌های هومر هم‌خوانی دارد. تاریخ کورفو به دوران یونان باستان بازمی‌گردد، به‌ گونه‌ای که در سده هشتم پیش از میلاد به دست کورینتی‌ها مستعمره‌نشین شد. این جزیره تحت تأثیر حکومت ونیزی‌ها، فرانسوی‌ها و بریتانیایی‌ها قرار گرفته است که آثارش را می‌شود در شهر قدیمی کورفو دید که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. بازدیدکنندگان می‌توانند از کاخ آشیلئون که برای امپراتریس الیزابت اتریش ساخته شده بود، یا دژ نو متعلق به قرن شانزدهم دیدن کنند.

اودیسئوس در آغاز داستان «اودیسه»، در کتاب ششم، با فئاسیان دیدار می‌کند و پس از آن، بخش بزرگی از ماجراهای سفر او به صورت بازگشت به گذشته و در حالی روایت می‌شود که اودیسئوس روایت خود را برای میزبانانش بازگو می‌کند.

نقشه راه اودیسئوس در افسانه اودیسه

این‌ها همه مکان‌هایی نیستند که اودیسئوس در سفر خود از آن‌ها دیدن کرده است، ولی مسیر کم و بیش روشنی از سفر خیالی او ترسیم می‌کنند. با این حال، به جز چند مورد استثنا، بسیاری از این مکان‌ها تنها حدس و گمان هستند. حتی در دوران باستان نیز یونانیان دیگر از موقعیت دقیق این سرزمین‌ها اطمینان نداشتند. پولیبیوس، اندیشمند یونانی که در حدود سال ۱۴۰ پیش از میلاد یعنی نزدیک به ۶۰۰ سال پس از سروده‌شدن «اودیسه» می‌زیست، درباره بسیاری از این مکان‌ها تردید داشت.

یکی دیگر از مکان‌هایی که هومر توصیف می‌کند در نزدیکی محل زندگی اسکیلا و کاریبدیس، دو هیولای هولناک دریایی، قرار دارد. پولیبیوس اشاره می‌کند که توصیف هومر از شیوه‌های ماهیگیری در این بخش از داستان با روش‌های ماهیگیری در سیسیل در زمان او هماهنگی دارد و این موضوع می‌تواند نشانه‌ای برای تعیین مکان باشد ولی این تطبیق نیز قطعی نبود.

پیش از او، اراتستن اشاره کرده بود که هر تلاش برای ترسیم نقشه «اودیسه» هومر بیهوده است و طعنه می‌زند که «صحنه سرگردانی‌های اودیسئوس را هنگامی پیدا خواهید کرد که کفاشی را پیدا کنید که پشت بادها را دوخته است». او این بخش از داستان را المانی خیال‌پردازانه می‌دانست که برای جذابیت بیشتر به روایتی واقعی افزوده شده است. بنابراین، اگر چه اصل داستان را تا حدی واقعی می‌پنداشت، باور داشت که نمی‌توان بر اساس توصیف‌های خیال‌انگیز هومر یک نقشه‌ دقیق ترسیم کرد. تلاش برای انجام چنین کاری در دوران مدرن نیز به پیشنهادهای بسیار دور از ذهنی انجامیده است که اشاره می‌کنند اودیسئوس ممکن است تا ایرلند، نروژ و حتی آرژانتین سفر کرده باشد.

تیم سورین، تاریخ‌نگار و کاوشگر بریتانیایی، در طول فعالیت حرفه‌ای خود سعی کرده است تا بسیاری از سفرهای باستانی را بازسازی کند، از سفر مارکو پولو گرفته تا سفر جیسن و آرگونات‌ها. او در سال ۱۹۸۵ هم کوشید تا مسیر سفر اودیسئوس را بازسازی کند و با استفاده از نمونه‌ای بازسازی‌شده از یک کشتی جنگی یونانی متعلق به عصر مفرغ به دریانوردی پرداخت. سورین مسیری به طور کامل متفاوت را پیشنهاد کرد که بیشتر بر جزایر جنوب یونان تمرکز داشت، زیرا اگر زمان‌هایی که اودیسئوس در ماجراهای مختلف خود سپری کرد را کنار بگذاریم، او در واقع تنها نزدیک به چهار ماه روی آب‌ها بوده است.

حقیقت این است که شاید هرگز ندانیم مسیر راستین دریانوردی اودیسئوس چه بود، یا حتی این که خود او یا شخصی که شاید الهام‌بخش شکل‌گیری کاراکترش باشد به راستی وجود داشته است یا نه. با همه این اوصاف، می‌توان تئوری‌های گوناگونی را در این زمینه‌ها مورد بررسی قرار داد که نزدیک‌ترین حدس و گمان‌ها درباره مسیر سفر بازگشت به خانه اودیسئوس را ارائه می‌کنند.