پشت پرده رکوردشکنی IMAX؛ چرا بعضی مخاطب‌ها برای دیدن یک فیلم هزاران کیلومتر سفر می‌کنند؟  

کریستوفر نولان با اکران فیلم ادیسه ثابت کرد که سینمای IMAX فقط یک فرمت نمایش نیست، بلکه برای بعضی مخاطب‌ها به یک مقصد تبدیل شده است. وقتی تنها 41 سالن در جهان امکان نمایش نسخه IMAX 70mm این فیلم را دارند، طبیعی است که تماشای آن از یک خرید بلیت ساده فراتر برود و به یک جور برنامه‌ریزی جدی برای سفر، انتظار و حتی ماندن در صف‌های طولانی تبدیل شود. همین محدودیت، همان چیزی است که رکوردشکنی‌های تازه آیمکس را معنی‌دارتر می‌کند. اما دقیقا این IMAX چیست؟

از رانندگی سه روزه گرفته تا سفر از کشورهای مختلف اروپا به پراگ، همه چیز نشان می‌دهد که واقعا سینمای IMAX فراتر از یک فرمت نمایش فیلم است؛ در ادامه این مقاله به بررسی پشت پرده سینمای IMAX می‌پردازیم؛ اینکه دقیقا این سینما چیست و چه تفاوتی با سینمای معمولی دارد و اینکه نولان چه تاثیری بر آن داشته است. در آخر رکوردهای جالب ثبت شده مربوط به سینمای آیمکس را بررسی می‌کنیم. همراه ویجیاتو بمانید.

قبل از ادامه، اگر فیلم ادیسه و حواشی آن برای‌تان جالب است، پیشنهاد می‌کنم نگاهی به مقاله 10 حقیقتی که درباره فیلم ادیسه نولان نمی‌دانستید داشته باشید.

وقتی یک فیلم مردم را وادار به سفر می‌کند

ماجرای فیلم ادیسه (The Odyssey) فقط یک اکران پر سر و صدا نبود. آنچه این فیلم را به تیتر یک اخبار تبدیل کرد، فاصله‌ای بود که میان مخاطب و سالن ایجاد شد. وقتی تنها ۴۱ سالن در سراسر جهان نسخه IMAX 70mm را نمایش می‌دادند، طبیعی بود که بعضی تماشاگران برای رسیدن به آن به سفر فکر کنند. در گزارش‌ها از مخاطبانی گفته شد که سه روز کامل رانندگی کردند تا به سالن برسند و فیلم را در همان فرم اصلی ببینند.

این موج، محدود به یک کشور هم نماند. طرفدارانی از کشورهای اسکاندیناوی، اسپانیا و نقاط مختلف اروپا راهی جمهوری چک شدند و پراگ به یکی از مهم‌ترین مقصدهای سینمایی اروپا تبدیل شد. بیش از ۲۲ هزار نفر فقط برای تماشای این فیلم به یکی از سالن‌های پراگ مراجعه کردند و همین استقبال باعث شد بعضی سانس‌های نیمه شب هم به برنامه اکران اضافه شود. اینجا دیگر با یک خرید بلیت معمولی روبه رو نیستیم؛ اینجا با یک موج تازه‌ای از سینما طرف هستیم.

خبر: بلیت آیمکس فیلم The Odyssey کمیاب شده است

در واقع چیزی که شکل گرفته، معنای تازه‌ای از Cinema Tourism است. یعنی تماشای فیلم دیگر فقط رفتن به سینما در شهر خود نیست، بلکه بهانه‌ای برای سفر، برنامه‌ریزی و تجربه یک موقعیت خاص است. وقتی فیلمی آنقدر محدود و آنقدر پرتقاضا می‌شود، خود سالن به بخشی از داستان بدل می‌شود و مخاطب هم حس می‌کند دارد در یک رویداد فرهنگی شرکت می‌کند، نه فقط در یک سانس نمایش.

سینمای IMAX چیست و چه تفاوتی با سینمای معمولی دارد؟

از نظر لغوی، IMAX مخفف Image Maximum است. این فناوری از دهه 1960 برای نمایش فیلم‌های مستند علمی و آموزشی توسعه پیدا کرد، اما امروز به یکی از مهم‌ترین فرمت‌های نمایش فیلم‌های بلاک‌باستر هالیوود تبدیل شده است. سینمای آیمکس صرفا یک پرده بزرگ‌تر نیست؛ IMAX مجموعه‌ای از فناوری‌های تصویربرداری، فیلم‌برداری، نمایش تصویر و سیستم صوتی اختصاصی است که هدفش ساختن یک تجربه فراگیر از تماشای فیلم است.

تفاوت این فرم با سینمای معمولی هم دقیقا از همین جا شروع می‌شود. در سینمای آی‌مکس همه چیز در ابعاد بزرگ‌تر طراحی شده است؛ از پرده‌های عظیم‌تر گرفته تا نسبت تصویر وسیع‌تر، سیستم صوتی چند کاناله، پروژکتورهای لیزری یا 70mm IMAX و حتی دوربین‌های اختصاصی برای فیلم‌برداری. همین ویژگی‌ها باعث می‌شوند تماشاگر حس کند وسط تصویر ایستاده، نه روبه روی آن. اگر بخواهیم دوباره نگاهی به سوال سینمای IMAX چیست داشته باشیم، به طور کلی باید بگوییم که سینمای IMAX فرمی است که می‌خواهد فاصله میان مخاطب و فیلم را تا حد ممکن کم کند.

سالن‌های آی‌مکس هم یکسان نیستند و همین موضوع بخش مهمی از تفاوت‌ها را توضیح می‌دهد. امروز این سالن‌ها معمولا در سه گروه IMAX Digital، IMAX Laser و IMAX 70mm Film دسته بندی می‌شوند. در میان این سه، نسخه 70mm کمیاب‌ترین و برای علاقه‌مندان سینما جذاب‌ترین شکل نمایش است. زیرا از کیفیت و اندازه تصویر بهتری برخوردار است و بلیط‌های آن بسیار گران‌تر هستند.

چرا تجربه IMAX تا این اندازه متفاوت است؟

یکی از مهم‌ترین دلایل تفاوت تجربه سینمای عادی با سینمای آی‌مکس، نسبت تصویر است. بسیاری از فیلم‌ها در نسبت 2.39:1 نمایش داده می‌شوند، اما برخی آثار فیلم‌برداری شده با دوربین‌های IMAX می‌توانند تا نسبت 1.43:1 را هم نشان دهند. نتیجه این تفاوت، چیزی نیست که فقط روی کاغذ معنی داشته باشد. تماشاگر در بعضی صحنه‌ها تا 26 درصد تصویر بیشتری نسبت به نسخه معمولی می‌بیند و همین باعث می‌شود قاب‌بندی فیلم گسترده‌تر و حضور بصری آن پررنگ‌تر شود.

از سوی دیگر، نسخه IMAX 70mm با نگاتیوهای بسیار بزرگ‌تری نسبت به فیلم‌های 35mm کار می‌کند. همین تفاوت ساده در اندازه، جزئیات تصویر را به شکل قابل توجهی بالا می‌برد و بسیاری از کارشناسان آن را معادل وضوحی بسیار بالاتر از نمایش‌های دیجیتال رایج می‌دانند. اینجا دقیقا روشن می‌شود که IMAX 70mm چیست؛ فرمی که روی دقت، جزئیات و حس حضور تکیه دارد، نه فقط روی بزرگ بودن پرده.

صدا هم بخش دیگری از ماجراست. IMAX یک سیستم صوتی اختصاصی دارد که برای هر سالن به شکل جداگانه کالیبره می‌شود تا مخاطب در هر نقطه از سالن تجربه‌ای مشابه داشته باشد. از طرف دیگر، دوربین‌های اختصاصی IMAX تا سال‌ها فقط برای سکانس‌های کوتاه استفاده می‌شدند، چون ابعاد بزرگ و صدای زیادشان کار را دشوار می‌کرد. اما نسل جدید دوربین‌های IMAX Film Camera این محدودیت را تا حدی تغییر داد و امکان ساخت نخستین فیلم بلند کاملا فیلم‌برداری شده با این دوربین‌ها یعنی ادیسه را فراهم کرد. اینجا همان جایی است که می‌فهمیم سینمای IMAX چیست و چرا برای بعضی فیلم‌ها به یک ضرورت تبدیل می‌شود.

راز کمیاب بودن سالن‌های IMAX 70mm چیست؟

اگر بخواهیم صادق باشیم، IMAX 70mm تجربه‌ای عمیق از سینما است که این روز‌ها مخاطبان از آن با عنوان سینمای طبقاتی یاد می‌کنند. این تفسیر در واقع به کمیابی برمی‌گردد. تعداد سالن‌هایی که این فرمت را نمایش می‌دهند بسیار محدود است و همین کمبود، ارزش تجربه را بیشتر می‌کند و از طرفی دیگر قیمت‌های بلیط آن چندبرابر می‌شود؛ هزینه بلیط از یک سو و هزینه سفر‌های طولانی مدت از سوی دیگر باعث شده تا مخاطبان فیلم‌ها در یک طبقه‌بندی مالی قرار بگیرند. وقتی یک فرمت در دسترس همه نیست، تماشای آن از حالت عادی خارج می‌شود و رنگ و بوی خاص می‌گیرد.

پای نگهداری و پیچیدگی فنی هم در میان است. پروژکتورهای این سالن‌ها ساده نیستند و از آن طرف، خود نسخه‌های 70mm هم کمیاب‌اند. به همین دلیل، دیدن یک فیلم در این فرمت بیشتر شبیه شرکت در یک رویداد خاص است تا رفتن به سینما. تماشاگر می‌داند که این تجربه در هر شهری و در هر سالنی تکرار نمی‌شود، و همین حسِ نایاب بودن، خودش بخشی از جذابیت است.

برای همین است که سینمای IMAX در نسخه 70mm فقط یک انتخاب لوکس نیست، بلکه یک تجربه متمایز است. به طور کلی IMAX 70mm نسخه‌ای است از یک نمایش که در آن کمیابی، کیفیت و حس رویدادی بودن در کنار هم قرار می‌گیرند. شاید به همین دلیل است که فیلم‌های این فرمت، خیلی وقت‌ها از یک اکران ساده عبور می‌کنند و تبدیل به اتفاقی فرهنگی می‌شوند.

کریستوفر نولان چگونه فرهنگ تماشای IMAX را تغییر داد؟

اگر قرار باشد نامی را پیدا کنیم که بیش از هر فیلمساز دیگری با این فرمت گره خورده باشد، آن نام کریستوفر نولان است. از فیلم The Dark Knight به بعد، او استفاده گسترده از دوربین‌های آی‌مکس را وارد مرحله تازه‌ای کرد و نشان داد که فیلم های IMAX فقط برای جذاب‌تر شدن تصویر نیستند، بلکه می‌توانند بخش جدایی‌ناپذیر زبان سینمایی یک فیلم باشند. از همان جا بود که نگاه بخشی از مخاطبان هم عوض شد.

بخوانید: پرونده کامل کریستوفر نولان از ابتدا تا امروز

بعد از آن، نولان در آثاری مثل Interstellar، Dunkirk، Tenet و Oppenheimer این مسیر را ادامه داد و عملا یک عادت تازه برای تماشاگران ساخت. او فقط فیلم های IMAX نمی‌سازد، بلکه مخاطبان را متقاعد کرده است که بعضی فیلم‌ها را نباید در هیچ فرمت دیگری تماشا کرد. این همان جایی است که تاثیر او از سطح فنی فراتر می‌رود و وارد فرهنگ تماشا می‌شود. حالا وقتی نام او می‌آید، بخشی از مخاطبان بی‌اختیار به سالن‌های IMAX فکر می‌کنند.

حالا این چرخه به جایی رسیده که The Odyssey هم در امتداد همان مسیر دیده می‌شود. وقتی درباره تاثیر نولان حرف می‌زنیم، در واقع از فیلمسازی صحبت می‌کنیم که توانسته آی‌مکس را از یک انتخاب ویژه به یک انتظار عمومی تبدیل کند. این تغییر کوچک نیست. خیلی وقت‌ها یک فیلمساز فقط از یک فناوری استفاده می‌کند، اما نولان کاری کرده که خود فناوری تبدیل به بخشی از هویت فیلم شود.

چرا The Odyssey به بزرگ‌ترین رویداد جدید IMAX تبدیل شد؟

فیلم The Odyssey از همان ابتدا با یک ویژگی تاریخی توجه‌ها را جلب کرد: این نخستین فیلم بلند تاریخ سینما است که به طور کامل با دوربین‌های IMAX Film Camera فیلم‌برداری شده است. همین یک جمله برای توضیح اهمیت آن کافی است، اما ماجرا به همین جا ختم نمی‌شود. آی‌مکس برای تولید این فیلم نسل جدیدی از دوربین‌های خود را توسعه داد و بیش از ۲ میلیون فوت فیلم هم برای آن مورد استفاده قرار گرفت. این اعداد نشان می‌دهند که با یک پروژه معمولی روبه رو نیستیم.

بخوانید: فروش جهانی فیلم اودیسه از ۶۳۹ میلیون دلار گذشت

از آن طرف، فقط ۴۱ سالن در جهان امکان نمایش نسخه 70mm IMAX آن را دارند. همین محدودیت باعث شد فیلم The Odyssey IMAX از یک فیلم تازه اکران شده، به یک رویداد جهانی تبدیل شود. وقتی یک فیلم اینقدر محدود و اینقدر خاص عرضه می‌شود، طبیعی است که فروش بلیت هم وارد فاز دیگری شود. در چنین شرایطی، خود عرضه به اندازه محتوا اهمیت پیدا می‌کند.

در واقع رکوردهای فروش IMAX هم زیر سایه همین محدودیت شکل گرفتند. سهم ۲۰ درصدی IMAX از افتتاحیه جهانی نشان می‌دهد که این فرمت فقط یک آپشن فرعی نیست، بلکه می‌تواند در اقتصاد اکران هم نقش تعیین کننده داشته باشد.

در نهایت آیا سفر هزاران کیلومتری برای دیدن یک فیلم ارزشش را دارد؟

اگر همه چیز را کنار هم بگذاریم، پاسخ برای بسیاری از مخاطبان بله است. چون سینمای IMAX فقط یک پرده بزرگ نیست. مخاطب امروز برای یک تجربه منحصربه‌فرد هزینه می‌کند، حتی اگر آن هزینه چند روز رانندگی، ماندن در صف یا سفر به کشوری دیگر باشد. وقتی یک فیلم برای این فرمت ساخته شده باشد، خود تماشای آن در فرمت دیگر بخشی از معنا را کم می‌کند.

از همین جاست که بعضی فیلم‌ها را باید در سینمای IMAX دید. نه از سر اغراق، نه از روی شعار، بلکه چون طراحی تصویر، صدا و نسبت قاب برای همان فضا انجام شده است. در چنین شرایطی، سالن معمولی فقط یک جایگزین است، نه معادل کامل. شاید به همین دلیل است که فروش بلیت برخی نمایش‌ها هفته‌ها زودتر تمام می‌شود و سانس‌های تازه به برنامه اضافه می‌شوند. مخاطب حس می‌کند دارد در چیزی حضور پیدا می‌کند که ممکن است دیگر تکرار نشود. اما مثل همیشه ما مخاطبان ایرانی به واسطه تحریم‌ها، هزینه‌های بسیار بالا برای سفر و قیمت دلار، از چنین تجربه خاصی محروم هستیم.

ما در این مقاله تلاش کردیم به سوال سینمای IMAX چیست؟ پاسخ دهیم. IMAX یک فرم نمایشی است که توانسته تماشای فیلم را از یک عادت روزمره به یک تجربه رویدادی تبدیل کند. محدود بودن سالن‌های 70mm باعث شده تماشای بعضی فیلم‌ها به یک آیین سینمایی بدل شود. و اگر قرار باشد دلیل این همه سفر را در یک جمله خلاصه کنیم، آن جمله این است: بعضی تماشاگران فقط فیلم نمی‌بینند، آن‌ها می‌خواهند آن را زندگی کنند.

رکورد‌شکنی‌های بزرگ و آمار جالب سینمای IMAX

• فیلم The Odyssey به کارگردانی کریستوفر نولان در نخستین آخر هفته اکران خود حدود ۵۲ میلیون دلار فروش در سالن‌های IMAX ثبت کرد که شرکت IMAX آن را یک افتتاحیه رکوردشکن اعلام کرد.
• The Odyssey اولین فیلم بلند سینمایی است که از ابتدا تا انتها با دوربین‌های فیلمی IMAX ساخته شده است. برای این پروژه، IMAX نسل جدیدی از دوربین‌های سبک‌تر و کم‌صداتر را توسعه داد.
• برای فیلم‌برداری The Odyssey بیش از ۲ میلیون فوت فیلم 70mm IMAX استفاده شد؛ رقمی که نشان‌دهنده مقیاس بسیار بزرگ تولید این فیلم است.
• سینمای IMAX شهر پراگ، یکی از معدود سالن‌های مجهز به نمایش 70mm IMAX، در مدت کوتاهی بیش از ۲۲ هزار تماشاگر را جذب کرد. استقبال به حدی بود که سانس‌های نیمه‌شب و صبح زود نیز به برنامه اکران اضافه شد.
• Associated Press گزارش داد که برخی علاقه‌مندان، از جمله خانواده‌ای از نروژ، سه روز رانندگی کردند تا بتوانند نسخه 70mm IMAX فیلم را در پراگ تماشا کنند. این موضوع به یکی از بارزترین نمونه‌های «گردشگری سینمایی» تبدیل شد.